کتابخانه

مولف محترم در ادامه به هشت دلیل پیشرفت تصوف در اسلام اشاره می کند و به طور جداگانه نظریات و اعتقادات صوفیه را تحت عناوین ، شریعت ، سماع ، عشق مجازی ، مذاهب و ادیان غیر اسلامی ، تفسیر قرآن و حدیث ، ولایت و طبقات اولیاء ، طریقت ، فنا و توحید نقل می نماید . نویسنده در این بخش با آوردن استشهادات متعدد از سخنان بزرگان صوفیه ، صحت انتساب تظریاتی را که به آنها نسبت می دهد ، اثبات می کند و هدفش در این بخش تنها نقل نظریات آنها با مستندات صحیح است .
مرحوم مولف در بخش دوم کتاب (به هدف اصلی که تحقیق درباره وحدت وجود و موجود است ) تحت سه فصل به بررسی ادله سه گانه قائلین به وحدت وجود یعنی مکاشفه ، برهان ، قرآن و حدیث می پردازد .
در فصل اول به بررسی حجیت مکاشفه و سخنان عرفا درباره آن و نقل چند مکاشفه از بزرگان صوفیه همچون لاهیجی و ابن عربی و نقد آنها همت گمارده است .
در فصل دوم به بررسی براهین اقامه شده بر اصالت وجود و مجعولیت آن و اشتراک معنوی وجود و ادله وحدت وجود و وحدت موجود پرداخته است . ایشان هشت دلیل بر اصالت وجود را نقل می کند و هر کدام را جداگانه نقد می نماید و سپس اصالت ماهیت را مستدلا بیان می دارد و قائل به آن می شود . نویسنده محترم در ادامه مباحث
خود پنج دلیل هم بر مجعولیت وجود می آورد و آنها را فارغ از اشکال اصلی آن که قول به اصالت وجود است ، نقد می کند لازم به ذکر است مساله سنخیت یکی از همین دلائل پنجگانه است كه مورد نقد قرار گرفته است.
نگارنده ادله اشتراک معنوی وجود را نقل می کند و علاوه بر نقد آنها اینگونه می نویسد :«اشتراک دو موجود مجرد در اصل موجودیت و واقعیت غیر از اشتراک در سنخ موجودیت و واقعیت است و از همین رو قول به اشتراک معنوی مستلزم قول به وحدت وجود نیست».
تحقیق در ادله پنجگانه وحدت وجود و نقد هر یک (فارغ از قول به اصالت ماهیت) و نيز ادله چهارگانه وحدت موجود و رد هر یک بطور جداگانه در خاتمه این فصل آمده است.
و بالاخره در فصل سوم بعد از ذکر مقدماتی از قبیل سیر فکری مولف ، نظر فقها درباره دعاوی صوفیه ، و تذکراتی پیرامون نحوه استفاده مطلب از قرآن و حدیث و بحثی شیوا درباره توحید فطری ، به بیان مهم ترین ادله قائلین وحدت موجود از قرآن و حدیث و نقد آنها ، پرداخته شده است .
از خصوصیات این نوشتار این است که نویسنده گرانقدر برخی از مصطلحات عرفا و صوفیه را که مشتمل بر حدود صد اصطلاح است در ابتدا کتاب توضیح می دهد زیرا مطالعه و تحقیق در مورد هر ملت و آیینی متوقف بر آشنایی با اصطلاحات و کلمات آنهاست. ومن الله التوفیق و علیه التکلان.